|گفتوگوی روزنامه اعتماد با مریم امینی، نویسنده، مترجم، مدیر نشر واحه و همسر سید مرتضی آوینی|
اولینباری که اسم خانم مریم امینی به چشمم خورد، پای یادداشت کوتاهی بود که به مناسبت شهادت سید مرتضی آوینی نوشته شده بود. قبل از آن نمیدانستم خانم امینی نویسنده، مترجم و همسر آقای آوینی است. یادداشت اثرگذاری بود و با همه چیزهایی که درباره آن شهید نوشته شده بود تفاوت داشت.
سالها از آن روزگار گذشت تا اینکه چند روز پیش خانم امینی را برای نخستینبار در غرفه نشر واحه، در راهروی شماره سه نمایشگاه کتاب دیدم. آرام و متین بود و موقعی که حرف میزد به کلماتی که میخواست انتخاب کند، فکر میکرد. خانم امینی امروز مدیر نشر واحه است، یک انتشاراتی جمعوجور خصوصی که وظیفه خود را انتشار آثار آقای آوینی و چاپ کتابهای سینمایی و ادبی و فلسفی قرار داده است.
در شلوغی نمایشگاه که صدا به صدا نمیرسید، نیم ساعتی درباره نشر واحه و اهداف این انتشارات گپ زدیم. نتیجه این نیم ساعت، مصاحبهای شد که در زیر میخوانید.
ظرف این سالها آثار آقای آوینی را نشرهای دیگری هم به چاپ رساندهاند. دلیل و انگیزهای که باعث شد تصمیم بگیرید این آثار را در نشر واحه خودتان منتشر کنید، چه بود؟
بله؛ قبلاً نشرهای مختلفی این آثار را منتشر کردهاند اما ناشر اصلی نشر ساقی بود. کتابهای ساقی کیفیت و طراحی گرافیکی خوبی داشت اما تصمیم گرفتیم کتابها در یک انتشارات خصوصی و زیر نظر مستقیم خانواده منتشر شود. این کار دلایلی داشت از جمله اینکه مخاطبان گاهی گلایه میکردند که کتابها خوب پخش نمیشوند، حتی در همین تهران هم توزیع خوبی صورت نمیگرفت.
دلیل دیگر اینکه در سازمانها با جابهجایی مدیران و تغییر در تخصیص بودجه، مشکلاتی پیش میآید که در نتیجه یک کتاب ممکن است چند سال چاپ نشود. در نهایت فکر کردیم بهعنوان میراثدار شهید آوینی، کتابها را خودمان ارائه کنیم.
کتابهای جدید آیا از نظر ویراستاری و … نسبت به گذشته تفاوتی کردهاند؟
خیر، فقط معدود اشکالات ویرایشی از بین رفتهاند. اشکالات املایی اندکی هم بود که برطرف شدند.
از بین آثار آقای آوینی، چیزی بوده که شما بهعنوان اولینبار چاپش کنید؟
بله، ما چندین سال پیش کل نظریات و نقدها و نوشتههای ایشان درباره سینمای دفاع مقدس را جمعآوری و منتشر کردیم که البته این کتاب جدیدی نیست. در واقع آنچه از تحلیل و نقد و نظر درباره سینمای دفاع مقدس داشتهاند، تقسیمبندی کردیم و در این کتاب چاپ کردیم. این کتابی است که به یک معنا جدید است و به یک معنا نیست، ولی اولین کتاب جدید به معنای واقعی کلمه کتاب حقیقت است که بهنوعی فیلمنوشت مجموعه مستند حقیقت به شمار میآید.
این مجموعه مستند یازده قسمتی که شش قسمتش در آرشیو تلویزیون مفقود شده، به دوران ابتدای جنگ ایران و عراق و مقاومت سی و چهارروزه مردم خرمشهر میپردازد. متن ازروی فیلم پیاده شد و علاوه بر گفتار متن، شرح صحنهها و صحبتهای فرماندهان که حجم زیادی از کتاب را به خود اختصاص داده، در کتاب منعکس شد.
این کتاب پرزحمتی بود که بهعنوان سندی از یک دوره تاریخی میتواند به کار پژوهشگران بیاید. بازهم از این نوع آثار هست؛ مثلاً فایلهای صوتی از ایشان موجود است که همه در حال پیادهسازی است، ولی ما نمیخواهیم بگوییم اینها چیزهایی است از شهید آوینی که تاکنون نشنیدهاید.
به هر حال این متنهای پیاده شدهها باید موضوعبندی شود. شاید بخشی را بتوان به شکل درسگفتار ارائه داد، بخشهای دیگری هم هست که اگر بشود وحدت موضوعی در آنها پیدا کرد یا در دستهبندی خاصی قرارشان داد، حتماً به آثار جدید اضافه خواهیم کرد.
چیزی که معمولاً علاقهمندان شهید آوینی را آزار داده، تصویر غیرواقعی است که در این سالها از ایشان ارائه شده و من دیدهام که اطرافیان ایشان و حتی خانوادهشان نسبت به این تصویر موضعگیری کردهاند. فکر نمیکنید یک کتاب مفصل، مثلاً یک شناختنامه که زیر نظر خودتان باشد میتواند امکان مناسبی برای شناخت ایشان به دست دهد؟ آیا تا به حال ضرورت چنین چیزی را حس کردهاید؟
قطعاً ضرورت دارد، هم شناختنامه و هم زندگینامه؛ چون اینها در دو سطح مختلف میتوانند به مخاطب در فهم شخصیت شهید آوینی کمک کنند، زیرا بین آثار ایشان و زندگی و شخصیتشان تناسب وجود دارد. من فکر میکنم زندگینامه نه به معنی فرونشاندن کنجکاوی و عطش مخاطب، بلکه به معنی همان شناخت شخصیت، خیلی میتواند مفید باشد. امیدوارم بتوانیم همکارانی پیدا کنیم که در انتشار شناختنامه ما را یاری کنند و در عین حال از عهده این کار بربیایند.
گفتید برنامه شما صرفاً انتشار آثار ایشان نیست و سراغ کتابهای دیگر نیز خواهید رفت. هنگام انتخاب آیا کتابهایی را در نظر میگیرید که فقط با نوع سینمای موردنظر ایشان تناسب دارند یا قصد دارید کار را گستردهتر کنید؟
در واقع از ابتدا برنامه نشر واحه این بوده که خودش را به انتشار کتابهای شهید آوینی محدود نکند و بعد از اینکه امکاناتش را پیدا کرد کار خود را در زمینههای فرهنگی و ادبی گسترش بدهد. عرصههای سینما و هنر و ادبیات و فلسفه و… ما از پارسال برای آمادهسازی و سفارش کتابهای سینمایی اقدام کردیم، امسال اولین عنوان کتاب را چاپ کردیم که «درک تئوری فیلم» نام دارد و در دو جلد منتشر شده. این را هم بگویم که این کتاب را به خانه سینما ارائه کردیم و در جشن کتاب سال جایزه بخش ترجمه را گرفت. این خودش قوت قلبی به ما داد که راه را ادامه دهیم.
اگر بگویم کتابهایی که چاپ کردهایم و میخواهیم چاپ کنیم دقیقاً با نگاه آوینی تناسب دارد، آنوقت ناچار میشوم خیلی موضوع را بشکافم چون در واقع شناخت نگاه سینمایی ایشان به آن آسانی که دربارهاش قضاوت میشود، نیست. از یکجهت باید بگویم بله، این کتابها ادامه همان خطمشی و جهت فکری ایشان است اما از یکجهت هم نمیتوانم چنین ادعایی داشته باشم.
اصلش این است که این کتابها را بهاصطلاح بهعنوان کتابهای سینمایی، کتابهای خوبی تشخیص دادیم و مثلاً فکر کردیم که قطعاً در تعارض با خط فکر آقای آوینی نیستند اما به هر حال حوزهای را شامل میشوند که شاید نشود به طور دقیق ارتباط آن را با تفکر آوینی توضیح داد.
طبیعی هم هست، کتابها در این روزگار نوشته شدهاند و نمیشود ادعا کرد کاملاً با تفکر ایشان هم سو هستند.
این در راستای پاسخ به این سؤال است که اگر آوینی امروز بود آیا این فیلم را میپسندید؟ یا این فیلم در زمره فیلمهایی است که شهید آوینی تأییدش میکند؟ البته از آن هم پیچیدهتر است چون مربوط میشود به مکتوبات سینمایی نه خودِ فیلمها. احتمالاً درباره این کتابها هم این مناقشات پیش میآید. بله، روزگار عوض شده؛ مثلاً در زمان شهید آوینی سریالسازی به این شکلی که امروز هست، وجود نداشت؛ بنابراین دلیل ندارد ما امروز به آن نپردازیم. بااینهمه معتقدم در یک نگاه کلی اینها هیچ تعارضی با تفکر شهید آوینی ندارند.
بههرحال بین نظریات اولیه ایشان درباره سینما، از روزی که اولین مقاله را نوشتند تا زمانی که تکنیک در سینما بهعنوان آخرین نوشته سینمایی ایشان منتشر شد، تفاوتهای زیادی وجود دارد.
بله؛ به هر حال یک متفکر این ویژگی را دارد که احساس نکنیم در تمام این سالها حرف تازهای برای گفتن نداشته و تکرار شده است. در این حالت بهواقع ویژگی تفکر را که یک سیروسلوک است نفی میکنیم. برای من عجیب است که اینها محل مناقشه قرار میگیرد. ایشان هدف و سیر فکری خاصی داشته، و طبیعتاً در این مسیر فرازوفرودهایی نیز دیده میشود. جز این نمیشود انتظار داشت.
هنرمندان زیادی وجود دارند که در زمان حیاتشان فراموش میشوند اما چه اتفاقی میافتد که حتی بعد از سالها از شهادت آوینی آثارش دیده و خوانده میشوند؟ شما این را چگونه تحلیل میکنید؟
امسال برای سالگرد درگذشتشان یک برنامه سهروزه در خانه هنرمندان با مشارکت و نظارت خانواده، بعد از سالها برگزار شد. در سالهای گذشته از طرف سازمانهای دولتی این برنامهها برگزار میشد اما امسال بعد از یک گسست طولانی، خانواده توانست این کار را با همراهی خانه هنرمندان و مؤسسه «فردایی دیگر» که اعضای خانواده هم در آن فعالیت دارند، انجام دهد.
این صحبتهای شما در آن برنامه کاملاً مشهود بود. در واقع از مستندسازهای باسابقه و حرفهای دعوت شد و مراسم تحت عنوان «سه روز با سید مرتضی آوینی» برگزار شد و هر روز یک مستند نمایش داده شد. روز اول از مجموعه حقیقت و روز دوم و سوم از مجموعه روایت فتح فیلمهایی پخش شد و آدمهای متفاوتی دعوت شدند تا درباره فیلمسازی ایشان صحبت کنند و نظر بدهند.
از مستندسازهای حرفهای و منتقدان حرفهای سینما تا افرادی که اهل فکر و نظر هستند. بعضی در تأیید ایشان حرف زدند بعضی در رد ایشان صحبت کردند، ولی مشخص بود ایشان به هر حال هنوز حضور دارد. من فکر میکنم این ویژگی فکری که در آثارشان میبینیم و اصالت و استقلال تفکری که داشت، خیلی مهم است.
قطعاً ایشان اگر مینوشت اگر فیلم میساخت بهخاطر انقلاب بود اما یک موقعی این بهخاطر انقلاب بودن، برای فرد کافی است و فکر میکند اگر چهار قدم جلوتر را ببیند انقلابی خواهد بود که به نظرم در گذر زمان فراموش خواهد شد اما او معتقد بود سینمای انقلاب باید شکوفا شود و این شکوفایی مراحلی دارد که مشخصات خودش را دارد. این یک راه است. یا میپرسد سینما چیست؟ و به پرسش از نسبت سینما با سنت و مدرنیته میرسد و به نسبت آن با اسلام و جایگاهش در انقلاب و جامعه اسلامی نظر میکند.
این یک تفکر است، یک نظریه است و فارغ از اینکه چگونه به آن نگاه شود، نتیجه سیروسلوک و اصالت فکری است. او نه مرعوب نظریات دیگر است و نه تحت سفارش هدفی است که به سمت آن حرکت میکند. به همین علت هم ماندگار خواهد شد. به هر حال یک کیفیت فرازمانی در نظریاتش هست که به شکلهای مختلف میتوان به آن نگاه کرد و بهره گرفت.
با اینکه فکر میکنم میتوان روایتهای مختلفی از ایشان داشت، ولی وقتی یک روایت در سالهای متمادی به یکشکل و با یک محتوا مرتب تکرار میشود آدم فکر میکند باید آسیبشناسی شود، چون به اصل ماندگاری فکر لطمه میزند. آن روایت هم شاید بهکلی غلط نباشد اما باید ببینیم چرا فکرهای دیگر و پژوهشهای دیگر در اطراف تفکر ایشان شکل نمیگیرد؟
این را هم بگویم که یکی دیگر از کارهای ما رایزنی برای انتشار جلد اول کتاب «آینه جادو» در آمریکا است. وقتی متوجه شدیم ناشران فرانسوی و ایتالیایی به این فکر علاقه نشان میدهند، ما هم برنامهریزی را شروع کردیم. زمانی که آثار ایشان در مؤسسه روایت فتح منتشر میشد، آقای تورانی زحمت ترجمه کتاب را کشیدند. خلاصه، یکفصل از کتاب را با ترجمه و ویرایش جدی، برای ناشران دانشگاهی فرستادیم و بسیار برای چاپش اشتیاق نشان دادند.
واکنشها اینطور بود که ایشان را نظریهپردازی همتای بازن قرار دادند؛ اینکه هر دو از اینجا شروع میکنند که سینما چیست؟ و در دو خط کاملاً متفاوت در واقع به دنبال پاسخ به این سؤالات میگردند. بعد آدم فکر میکند چرا در مملکت خودش این اتفاق نیفتاده است؟ اکتفا به همان روایتها که عرض کردم در جای خودش اشکالی ندارد ولی این اکتفا کردن قطعاً اشکال دارد و نمیگذارد وجه فکری و چالشانگیز و عمیقتر وجود ایشان مطرح شود. این جای تأسف دارد.
برنامه آیندهتان برای نشر واحه چیست؟
برنامه آیندهمان در زمینه انتشار آثار شهید آوینی، دستهبندی گفتارها و چاپ و نشر آنها است. همچنین انتشار زندگینامه و شناختنامه برای ما حتماً اهمیت بسیار دارد. گسترش کارهای سینمایی هم برای ما مهم است. البته من خیلی علاقه دارم که در زمینه ادبیات هم بتوانیم کار کنیم اما این محتاج امکانات بیشتر است. با این وضعیت نشر و چاپ و کاغذ، یک نشر خصوصی که از هیچ رانتی هم استفاده نمیکند، واقعاً در مضیقه قرار میگیرد بنابراین شاید دیربهدیر بتوانیم حوزه کاریمان را گسترش دهیم.
البته اولویت اصلی این است که کتابهای شهید آوینی هیچوقت در بازار کمپیدا نباشند اما در مورد اضافهکردن کتابها و گسترش حوزههای کاری بههرحال با همان مشکلاتی روبروییم که باقی ناشران هستند. ناگفته نماند امسال یک رایزنی بین مسئولان خانه سینما و وزارت ارشاد صورت گرفت که برگزیدههای کتاب سال سینمایی را به تعداد قابل قبولی از ناشران خریداری کردند و این مشوق ناشر برای ادامه کار بود. کمابیش ازایندست کارها انجام شده اما مشکلاتی هم وجود دارد. واقعیت این است که ناشران و اهالی فرهنگ هیچوقت – حتی در شرایط خوب اقتصادی – وضع مالیشان خوب نبوده. این کار را سختتر و پیچیدهتر هم میکند.
مؤسسه شهید سید مرتضی آوینی زیر نظر خانواده ایشان اداره میشود و با مؤسسهای که تا سال ۹۷ با این عنوان فعالیت داشت و اکنون به مؤسسه اندیشه شهید آوینی تغییر نام داده، هیچ ارتباطی نداشته و ندارد.
تمامی حقوق این سایت متعلق به مؤسسه سیدمرتضی آوینی است
